The Mystery of Capital - All versions

Por qué el capitalismo triunfa en occidente y fracasa en el resto del mundo

Por Hernando de Soto

CAPITULO 1: LOS CINCO MISTERIOS DEL CAPITAL

El problema clave es descubrir por qué ese sector de la sociedad del pasado que no dudaría en llamar capitalista, habría vivido como en una campana de vidrio, aislado del resto; ¿qué le impidió expandirse y conquistar a toda la sociedad?... [¿Por qué] solo fue posible un porcentaje significativo de formación de capital en ciertos sectores y no en toda la economía de mercado de la época?

Fernand Braudel, Los engranajes del comercio

Para las cinco sextas partes de la humanidad, esta no es la hora del mayor triunfo del capitalismo sino la de su crisis.

La caída del muro de Berlín cerró un siglo largo de competencia política entre capitalismo y comunismo. El capitalismo queda como la única forma viable de organizar racionalmente una economía moderna. En este momento de la historia, ninguna nación responsable cuenta con otra opción. De allí que hoy los países del Tercer Mundo y los que acaban de salir del comunismo, no todos con el mismo entusiasmo, equilibren sus presupuestos, corten subsidios, acojan al inversionista extranjero, y reduzcan aranceles.

El premio a su esfuerzo viene siendo un amargo desencanto. Desde Rusia hasta Venezuela, el lustro pasado ha sido un tiempo de sufrimiento económico, de ingresos menguantes, de angustia y de resentimiento; de "hambruna, disturbios y saqueos", en las mordaces palabras del premier malayo Mahathir Mohamad. The New York Times editorializa: "Para buena parte del mundo, el mercado que occidente ensalzó luego de ganar la Guerra Fría ha sido suplantado por la crueldad de los mercados, la desconfianza respecto del capitalismo y los peligros de la inestabilidad". Un triunfo del capitalismo circunscrito a occidente podría resultar la receta para un desastre económico y político.

Los estadounidenses bendecidos por la paz y la prosperidad no han tenido problemas para desentenderse de las conmociones de otras partes del globo. ¿Cómo puede haber problemas con el capitalismo cuando el promedio Dow Jones de la bolsa de Wall Street está trepando más alto que Sir Edmund Hillary a la conquista del monte Everest? Gran parte de los estadounidenses no se percata de esta crisis; mira a otros países y advierte progreso, no importa si este es lento y desigual. ¿Acaso no se puede comer una Big Mac en Moscú, alquilar un video Blockbuster en Shanghai y acceder a Internet en Caracas?

Pero algo de resquemor flota en el ambiente, incluso en los Estados Unidos. Los estadounidenses se preocupan por una Colombia al filo de la guerra civil entre guerrillas narcotraficantes y paramilitares represivos; perciben una persistente insurgencia en el sur de México; observan a una parte importante del crecimiento económico a presión de Asia diluirse en corrupción y caos. En América Latina la simpatía por el libre mercado empieza a disminuir. En mayo del 2000 el apoyo a la privatización cayó diez puntos, a 36 por ciento. El signo más ominoso: en los países que acaban de salir del comunismo, el capitalismo no está a la altura de las circunstancias, y hay personajes de anteriores gobiernos que aguardan con calma el retorno de su poder. Algunos estadounidenses se explican el boom que disfrutan desde hace una década pensando que cuanto más precario el resto del mundo, más atractivos los bonos y las acciones de los Estados Unidos como santuario para el dinero internacional.

Los empresarios occidentales viven cada vez más preocupados de que un posible fracaso en la implementación del capitalismo en gran parte del mundo a la postre empuje a las economías ricas a la recesión. Como han aprendido con dolor millones de inversionistas que vieron evaporarse sus fondos en los mercados emergentes, la globalización es una avenida de doble vía: si el Tercer Mundo y los países que dejaron atrás el comunismo no pueden escapar a la influencia de occidente, tampoco occidente puede desembarazarse de ellos. Las reacciones adversas al capitalismo también han aumentado en los propios países ricos. Las protestas de Seattle frente a la sede de una reunión de la Organización Mundial de Comercio en diciembre de 1999 y las que vinieron unos meses más tarde en la reunión conjunta FMI-Banco Mundial en Washington, pusieron de relieve, más allá de la diversidad de los reclamos, la furia que hoy inspira el capitalismo en expansión. Muchos han empezado a recordar las advertencias del historiador económico Karl Polanyi sobre cómo los mercados libres pueden conducir al fascismo, a medida que las mayorías desplazadas lleven a que Estados acorralados cedan a la tentación de someterlas represivamente. El Japón sufre su más prolongado declive desde la Gran Depresión. Los europeos occidentales votan por políticos que les prometen una "tercera vía" de rechazo a lo que un best seller francés llama L'horreur économique —el horror económico que sufren los marginados por el proceso del mercado libre—.

Estos murmullos de alarma inquietan, pero hasta ahora no han podido impedir que los líderes de los Estados Unidos y Europa le sigan repitiendo al resto del mundo la misma monserga: estabilicen sus monedas, manténganse firmes, ignoren los disturbios de los hambrientos y esperen con paciencia el retorno de los inversionistas extranjeros.

Claro que la inversión extranjera es algo muy bueno. Cuanto más haya, mejor. Las monedas estables también son buenas, como lo son el comercio libre, las prácticas bancarias transparentes, la privatización de las industrias estatales y todos los demás remedios de la farmacopea occidental. Pero siempre olvidamos que el capitalismo global ya ha sido ensayado antes. En América Latina, por ejemplo, ha habido por lo menos cuatro reformas orientadas a crear sistemas capitalistas desde el fin de la colonización española, hace unos 180 años. En cada ocasión hubo euforia inicial, y luego los latinos optaron por un repliegue frente al capitalismo y a las economías de mercado. Es obvio, pues, que estos remedios occidentales resultan insuficientes. De hecho terminan tan lejos de la meta que llegan a ser casi irrelevantes.

Los occidentales rara vez reconocen que la falla está en el remedio mismo y culpan a la falta de espíritu empresarial o a la poca vocación de mercado de los pueblos del Tercer Mundo. Si estos no han logrado prosperar luego de tantos excelentes consejos, es porque algo pasa con ellos: les faltó la Reforma Protestante de 1529, o los discapacita el legado histórico de la Europa colonial, o sus cocientes intelectuales están demasiado bajos en la curva de Bell. Pero sugerir que el factor cultural subyace al éxito en lugares tan disímiles como Japón, Suiza o California y que la cultura a su vez da cuenta de la pobreza relativa de lugares tan dispares como China, Estonia o Baja California es peor que inhumano: es inconvincente. La brecha entre occidente y el resto del mundo es demasiado grande como para una mera explicación culturalista. Lo concreto es que la mayoría de las personas desea los frutos del capital, al grado que muchos, desde los hijos de Sánchez hasta el hijo de Kruschev, se mudan a los países de occidente.

Hoy en las ciudades del Tercer Mundo y en las de los países que salen del comunismo abundan los empresarios. No se puede cruzar un mercado del Medio Oriente, subir hasta una aldea de los Andes o trepar a un taxi en Moscú sin que alguien nos trate de meter a un negocio. Los habitantes de esos países poseen talento, entusiasmo y asombrosa habilidad para exprimir ganancias prácticamente de la nada. Pueden captar y usar tecnología moderna. De otro modo las empresas estadounidenses no estarían luchando por controlar el uso no autorizado de sus patentes en el extranjero, ni el gobierno estadounidense estaría dando una batalla tan desesperada por mantener la tecnología bélica moderna fuera del alcance de los países del Tercer Mundo. Los mercados no son monopolio occidental, sino una tradición antigua y universal: ya hace dos mil años Cristo podía reconocer un mercado cuando lo veía y expulsó a los mercaderes precisamente por haber convertido el templo en uno, y los mexicanos llevaban sus productos al mercado mucho antes de que Colón llegara a América.

Pero si reconocemos que las personas de los países en transición al capitalismo no son patéticos mendigos ni los abruman hábitos obsoletos ni son prisioneros complacientes de culturas disfuncionales, entonces, ¿por qué el capitalismo no les permite producir riqueza, como en occidente? ¿Por qué el capitalismo solo prospera en occidente, como si estuviera preso bajo una campana de cristal?

En este libro intento demostrar que la gran valla que impide al resto del mundo beneficiarse del capitalismo es la incapacidad de producir capital. El capital es la fuerza que eleva la productividad del trabajo y que crea la riqueza de las naciones. El capital es la savia del sistema capitalista, el cimiento del progreso, e irónicamente es justo aquello que los países pobres del mundo parecen no poder producir, no importa con cuánto afán su gente practique todas las demás actividades que definen a una economía capitalista.

También mostraré, con ayuda de datos y cifras que mi equipo de investigación y yo hemos recogido, manzana por manzana y granja por granja en Asia, África, el Medio Oriente y América Latina, que la mayoría de los pobres ya posee los activos que precisa para hacer del capitalismo un éxito. Hasta en los países menos desarrollados, los pobres ahorran. El volumen juntado por los pobres es inmenso: 40 veces toda la ayuda exterior del mundo desde 1945. En Egipto, por ejemplo, hemos estimado que la riqueza acumulada por los pobres es 55 veces la suma de toda la inversión directa extranjera registrada allí, Canal de Suez y represa de Assuán incluidos. En Haití, el país más deprimido de América Latina, los activos totales de los pobres representan más de 150 veces toda la inversión extranjera recibida desde que se independizaron de Francia, en 1804. Si los Estados Unidos elevaran su presupuesto de ayuda exterior al nivel que las Naciones Unidas recomiendan —0.7% del ingreso nacional— le tomaría al país más rico del mundo más de 150 años transferir a los pobres del mundo recursos equivalentes a los que ellos ya poseen.

Pero se trata de una posesión defectuosa: las casas de los pobres están construidas sobre lotes con derechos de propiedad inadecuadamente definidos, sus empresas no están constituidas con obligaciones claras y sus industrias se ocultan donde los financistas e inversionistas no pueden verlas. Sin derechos adecuadamente documentados, estas posesiones resultan activos difíciles de convertir en capital, no pueden ser comercializados fuera de los estrechos círculos locales donde la gente se tiene confianza mutua, no sirven como garantía para un préstamo ni como participación en una inversión.

En occidente, en cambio, toda parcela de tierra, toda construcción, toda pieza de equipo o depósito de inventarios está representado en un documento de propiedad que es el signo visible de un vasto proceso oculto que conecta a tales recursos con el resto de la economía. Gracias a este proceso de representación, los activos pueden llevar una vida paralela a su existencia material. En tal condición pueden ser usados como garantía para crédito. La mayor fuente individual de recursos para nuevos negocios en Estados Unidos es la hipoteca sobre la casa del empresario. Estos activos también pueden aportar un nexo con la historia crediticia del propietario, dar un domicilio asequible para la cobranza de deudas e impuestos, ser una plataforma para la creación de servicios públicos confiables y universales, y una base para crear valores (por ejemplo, bonos con respaldo hipotecario) que luego pueden ser redescontados y vendidos en mercados secundarios. Así, mediante este proceso, occidente inyecta vida a sus activos y los hace generar capital.

El Tercer Mundo y los países que salen del comunismo carecen de este proceso de representación. En consecuencia, casi todos andan subcapitalizados, igual que una empresa está subcapitalizada cuando emite valores por debajo de lo que justificarían sus ingresos y activos. Las empresas de los pobres se parecen mucho a las corporaciones impedidas de emitir acciones o bonos para obtener nuevas inversiones y financiamiento. Sin representaciones, sus activos son capital muerto.

Los habitantes pobres de estos países —la gran mayoría— sí tienen cosas. Pero la mayoría de ellos no cuenta con los medios de representar su propiedad y crear capital. Tienen casas pero no títulos, cosechas pero no certificados de propiedad, negocios pero no escrituras de constitución ni acciones que permitan a sus activos llevar una vida paralela en el mundo del capital. La falta de estas representaciones esenciales explica por qué personas que se han adaptado a todo otro invento occidental, desde el bolígrafo hasta el reactor nuclear, no han podido producir capital suficiente para hacer funcionar su capitalismo local.

Este es el misterio del capital. Para resolverlo hay que comprender cómo así los occidentales, al representar activos mediante títulos, disciernen capital en esos activos y logran extraérselo. Uno de los grandes desafíos para la mente humana es comprender y alcanzar aquellas cosas que sabemos que existen pero que no podemos ver. No todo lo real y útil es tangible y visible. El tiempo, por ejemplo, es real, pero solo puede ser eficientemente administrado cuando lo representa un reloj o un calendario. A lo largo de la historia los humanos han inventado sistemas de representación —escritura, notación musical, teneduría de libros contables de doble entrada— para captar con la mente aquello que las manos nunca podrán tocar. Del mismo modo, los grandes practicantes del capitalismo —desde los creadores de los sistemas integrados de titulación y de las acciones corporativas hasta Michael Milken, quien en los 70-80 logró hacer evidente el capital en acciones en las que otros solo vieron chatarra— lo hicieron al ingeniar nuevas formas de representar el potencial invisible y preso en los activos que acumulamos.

Ahora mismo lo circundan, invisibles para usted, ondas de la televisión ucraniana, china y brasileña. Igual lo rodean activos que albergan un capital invisible. Así como las ondas de la televisión de Ucrania son demasiado débiles para dejarse sentir por usted, pero un televisor las puede decodificar para ser vistas y oídas, también el capital puede ser extraído y procesado a partir de los activos. Pero solo occidente cuenta con el proceso para transformar lo invisible en visible. Es esta disparidad la que explica por qué los países occidentales pueden crear capital y los del Tercer Mundo y la antigua órbita comunista no.

La carencia de este proceso conversor en las regiones más pobres del mundo —donde habitan cinco sextas partes de la humanidad— no es producto de una conspiración monopólica occidental. Más bien los occidentales dan tan por sentado este mecanismo que han perdido toda conciencia de que existe. Es inmenso, pero nadie lo ve, ni siquiera los estadounidenses, europeos y japoneses, que han logrado ser ricos gracias a saber usarlo. Se trata de una infraestructura legal oculta en las profundidades de sus sistemas de propiedad, donde ser dueño de un activo no es sino el umbral de los efectos de la propiedad. El resto del fenómeno es un intrincado proceso creado por el hombre para transformar activos y trabajo en capital. Este proceso no fue creado a partir de un plano y no lo describe un folleto satinado. Sus orígenes son oscuros y su relevancia está enterrada en el subconsciente económico de las naciones capitalistas occidentales.

¿Cómo se nos puede haber escapado algo tan importante? No debe sorprendernos: a menudo sabemos cómo hacer cosas sin comprender por qué funcionan así. Se navegó con brújulas magnéticas mucho antes de que hubiera una teoría satisfactoria sobre el magnetismo. Los criadores de animales tuvieron un conocimiento práctico de la genética mucho antes de que Gregor Mendel explicara los principios genéticos. Aun ahora que occidente prospera sobre la base de una abundancia de capital ¿se comprende realmente cuál es el origen del capital? Es importante averiguarlo. No solo para el Tercer Mundo y los países que salen del comunismo sino para el propio occidente, que de soslayarlo podría dañar la fuente de su propia fortaleza.

Hasta ahora a los países occidentales no les ha parecido mal dar totalmente por sentado su sistema para producir capital y dejar indocumentada su historia.

Esa historia debe ser recuperada. Este libro busca reabrir la exploración de la fuente del capital, exponer las fallas económicas de los países pobres y explicar cómo corregirlas. Estas fallas nada tienen que ver con las deficiencias heredadas por la vía cultural o la genética. ¿Hay alguien capaz de sugerir que latinoamericanos y rusos son "homólogos culturales"? Por supuesto que no. Sin embargo en la pasada década, cuando unos y otros se lanzaron a construir capitalismo sin capital, han sufrido similares problemas políticos, sociales y económicos: escandalosas desigualdades, economías subterráneas, ubicuas mafias, inestabilidad política, fuga de capitales, quebrantamiento de la ley. Estos problemas no se originaron en los monasterios de la Iglesia Ortodoxa o a lo largo de los caminos del inca.

En verdad no hay que ser un país tercermundista o que sale del comunismo para padecer estos problemas. Uno podría estar en los Estados Unidos de 1783, cuando el presidente George Washington se quejaba de los "banditti... que desnatan y disponen de la crema del país a expensas de la mayoría". Estos banditti eran invasores y pequeños empresarios ilegales instalados sobre tierras ajenas. Esos "bandidos" tuvieron que luchar cien años más por el derecho legal a sus tierras y a sus empresas. La lucha de los menos favorecidos para obtener derechos de propiedad legales creó tal maraña de desasosiego y antagonismo social por toda la nueva nación que Joseph Story, presidente de la Corte Suprema de los Estados Unidos, se preguntaba en 1820 si los abogados podrían alguna vez desentrañarla.

Los estadounidenses parecen haber olvidado que también ellos alguna vez fueron un país del Tercer Mundo. Los políticos occidentales ayer enfrentaron los mismos dramáticos desafíos que los líderes del Tercer Mundo y de los países que salen del comunismo enfrentan hoy. Pero sus sucesores solo recuerdan un aspecto de la época en que los pioneros que abrieron el oeste de los Estados Unidos andaban descapitalizados por falta de títulos registrados sobre sus tierras y bienes; han olvidado los días en que Adam Smith hacía sus compras en el mercado negro y los pilletes de la calle (los pirañitas o los gamines de hoy) rescataban los peniques que entre carcajadas lanzaban los turistas a los fangosos bancos del Támesis y han borrado de sus mentes los tiempos en que los tecnócratas de Jean Baptiste Colbert, ministro mercantilista de Luis XIV, ejecutaron a 16,000 pequeños empresarios cuyo único delito fue contravenir los códigos industriales de Francia sobre manufactura e importación de tela de algodón.

Ese pasado es el presente de muchas naciones. El éxito de los países occidentales a la hora de integrar a sus pobres en sus economías los llevó a olvidar cómo lo hicieron, cómo empezó la creación de capital cuando, en palabras del historiador americano Gordon Wood, "algo portentoso estaba sucediendo en la sociedad y en la cultura que liberó las aspiraciones y las energías de la gente común como nunca antes en la historia estadounidense"1. Ese "algo portentoso" fue que estadounidenses y europeos estaban a punto de establecer leyes de propiedad formal universal y de inventar el proceso de conversión que les iba a permitir crear capital mediante esas leyes.

Fue al universalizar la propiedad formal que occidente cruzó la línea que conducía al éxito capitalista y este dejó de ser un club privado para volverse una cultura popular, y transformar a los temidos banditti de George Washington en los amados pioneros que la cultura norteamericana hoy venera.

La paradoja es tan clara como inquietante: el capital, componente clave en el avance económico occidental, es el que menos atención ha recibido. La negligencia lo ha envuelto en un velo de misterio. En verdad, en cinco misterios:

EL MISTERIO DE LA INFORMACION AUSENTE

Las organizaciones de caridad han puesto tanto énfasis en las miserias y en el desamparo de los pobres del mundo, que nadie se ha preocupado por documentar debidamente su capacidad de producir y acumular activos. A lo largo de los últimos cinco años, con 100 colegas de seis países distintos hemos cerrado nuestros libros y abierto los ojos para salir a las calles y al campo de cuatro continentes para sacar la cuenta de la suma ahorrada por los sectores más pobres de esas sociedades. La cantidad es enorme. Pero casi todo es capital muerto.

EL MISTERIO DEL CAPITAL

Este es el misterio clave y la pieza central de este libro. El capital es un tema que ha fascinado a los pensadores en los últimos tres siglos: Karl Marx dijo que uno necesitaba ir más allá de la física para tocar a "la gallina que pone los huevos de oro"; Adam Smith sintió que uno tenía que crear "una suerte de trocha carrozable para ir por el aire" y alcanzar a esa misma gallina. Pero nadie nos ha dicho dónde se oculta la gallina. ¿Qué es el capital?, ¿cómo se produce?, ¿cómo se relaciona con el dinero?

EL MISTERIO DE LA LUCIDEZ POLITICA

Si hay tanto capital muerto en el mundo, y en manos de tanta gente pobre, ¿por qué los gobiernos no han intentado sacarle provecho a esta riqueza potencial? Simplemente porque las evidencias que precisaban recién han pasado a ser asequibles en los últimos 40 años, a medida que miles de millones de personas en todo el mundo se han ido desplazando desde una vida organizada a pequeña escala hacia una vida a gran escala. La migración a las ciudades pronto ha dividido el trabajo y generado en los países más pobres una inmensa revolución industrial-comercial que, por increíble que parezca, ha sido virtualmente ignorada.

LAS LECCIONES NO APRENDIDAS EN LA HISTORIA DE LOS ESTADOS UNIDOS

Lo que viene sucediendo en el Tercer Mundo y en los países que salen del comunismo se ha dado antes en Europa y Estados Unidos. Desafortunadamente, hipnotizados con el fracaso de tantas naciones en las puertas del capitalismo, olvidamos cómo fue que lograron llegar los países capitalistas exitosos. Por años he visitado a tecnócratas y políticos en los países avanzados, desde Alaska hasta Tokio, pero en ellos no estaban las respuestas. Solo un misterio. Hasta que encontré las claves en sus libros de historia, y el ejemplo más pertinente en los textos de historia de los Estados Unidos.

EL MISTERIO DEL FRACASO LEGAL: POR QUE LAS LEYES DE PROPIEDAD NO FUNCIONAN FUERA DE OCCIDENTE

Desde el siglo XIX los países pobres copian leyes occidentales para dar a sus ciudadanos un marco institucional productor de riqueza. Hoy siguen haciéndolo y, claro, la cosa no funciona. La mayoría de los ciudadanos sigue sin poder usar la ley para convertir sus ahorros en capital. Por qué sucede esto y qué necesita uno para hacer que la ley funcione, son cosas que siguen envueltas en el misterio.

La solución a cada uno de estos misterios será tema de un capítulo en este libro.

A medida que las posibles alternativas al capitalismo se han evaporado, vamos llegando al punto en que por fin podemos estudiar al capital desapasionada y cuidadosamente. El momento está maduro para resolver los problemas de por qué el capitalismo triunfa en occidente y se empantana en prácticamente todo el resto del orbe.

NOTAS:

1 Gordon S. Wood, "Inventing American Capitalism," New York Review of Books, (9 junio 1994) p. 49

Copyright © 2015 Hernando de Soto. All rights reserved

Lea una versión condensada del Capítulo 3

Perú: El Comercio		México: Diana		Bolivia: Diana		Uruguay: El Observador		España: Península
Argentina: Sudamericana		Colombia: Planeta		Venezuela: CEDICE		Peru: Norma

Por que o capitalismo dá certo nos países desenvolvidos e fracassa no resto do mundo

Por Hernando de Soto

Capítulo 1
Os cinco mistérios do capital

O principal problema é descobrir por que aquele setor da sociedade do passado, que eu não hesitaria em chamar capitalista, teria vivido como que em uma redoma de vidro, isolado dos demais; por que não foi capaz de se expandir e conquistar toda a sociedade? (...) [Por que] uma taxa significativa de formação de capital foi possível tão-somente em alguns setores, e não em toda a economia de mercado da época?

—Fernand Braudel, As rodas do comércio

O momento triunfante do capitalismo é seu momento de crise.

A queda do Muro de Berlim pôs fim a mais de um século de competições entre o capitalismo e o comunismo. Restou o capitalismo como o único modo viável de se organizar racionalmente a economia moderna. Neste momento da história, nenhuma nação responsável tem outra opção. Por conseguinte, em variados graus de entusiasmo, o Terceiro Mundo e as nações do extinto bloco comunista equilibraram seus orçamentos, cortaram subsídios, deram boas-vindas aos

investimentos estrangeiros e reduziram suas tarifas.

Seus esforços foram recompensados com amargas decepções. Da Rússia à Venezuela, os últimos cinco anos foram tempos de sofrimento econômico, de queda nas receitas, de ansiedades e ressentimentos — nas palavras contundentes do primeiro-ministro malaio, Mahathir Mohamad, tempos de "fome, distúrbios e pilhagens". Um recente editorial do New York Times declarou: "Em boa parte do mundo o mercado, enaltecido pelo Ocidente no crepúsculo da vitória da Guerra Fria, foi suplantado pela crueldade dos mercados, pela desconfiança em relação ao capitalismo e pelos perigos da instabilidade." O triunfo de um capitalismo circunscrito ao Ocidente pode bem ser a receita de um desastre econômico e político.

Para os norte-americanos que desfrutam tanto de paz como de prosperidade, tem sido por demais fácil ignorar o tumulto em outras partes. Como pode o capitalismo correr perigo quando a média do Dow Jones Industrial escala mais alto do que Lorde Edmund Hillary? Os norte-americanos dirigem o olhar para as outras nações e vêem progresso, mesmo se lento e desigual. Não se pode comer um Big Mac em Moscou, alugar um vídeo da Blockbuster em Xangai, e ter acesso à Internet em Caracas?

Ainda assim, mesmo nos Estados Unidos, o mau presságio não pode de todo ser abafado. Os norte-americanos percebem a Colômbia à beira de uma enorme guerra civil entre guerrilhas do narcotráfico e milícias repressivas, vêem uma teimosa insurgência no Sul do México e uma importante parte do crescimento econômico forçado da Ásia escoar para a corrupção e o caos. Na América Latina, a simpatia pelos mercados livres diminui — em termos mais concretos, em maio de 2000, o apoio da população à privatização caíra de 46 para 36 por cento. Mais preocupante ainda, nas nações do extinto bloco comunista o capitalismo vem deixando a desejar, e homens associados aos antigos regimes já se posicionam à espera de uma retomada do poder. Alguns norte-americanos pressentem, também, ser uma das razões de seu boom de uma década o fato de quanto mais precário parecer o resto do mundo, mais atraentes serão as ações e títulos norte-americanos como refúgio para o dinheiro internacional.

Na comunidade de negócios ocidental aumenta a preocupação de que um fracasso na implementação do capitalismo em grande parte do mundo acabe por conduzir as economias ricas à recessão. Como milhões de investidores aprenderam dolorosamente assistindo à evaporação de seus fundos em mercados emergentes, a globalização é uma via de mão dupla: se o Terceiro Mundo e as nações antes comunistas não podem escapar à influência do Ocidente, tampouco este as pode dispensar. Mesmo nos países ricos, aumentam as reações adversas ao capitalismo. Os tumultos em Seattle, no encontro da Organização Mundial de Comércio em dezembro de 1999 e, meses depois, no encontro do FMI e do Banco Mundial em Washington, DC, apesar da diversidade das queixas, salientaram a raiva inspirada pela expansão do capitalismo. Muitos começam a lembrar-se dos alertas do historiador da economia Karl Polanyi de que os mercados livres podem colidir com a sociedade, levando ao fascismo. O Japão move-se com dificuldade em meio à sua mais prolongada queda desde a Grande Depressão. Os europeus ocidentais votam em políticos que lhes prometem uma "terceira via", rejeitando o que um best seller francês rotulou de O horror econômico.

Esses murmúrios de alarme, embora preocupantes, têm até agora tão-só instigado os líderes norte-americanos e europeus a repetirem para o resto do mundo os mesmos sermões cansativos: estabilizem suas moedas, agüentem firmes, ignorem as desordens acerca de alimentos e esperem pacientemente a volta dos investidores estrangeiros.

Investimento estrangeiro é, obviamente, coisa muito boa. Quanto mais, melhor.

Moedas estáveis também são coisa boa, como o são o livre comércio, as práticas bancárias transparentes, a privatização das indústrias estatais e todos os outros remédios da farmacopéia ocidental. Todavia, continuamente nos esquecemos de que já se tentou antes o capitalismo global. Na América Latina, por exemplo, reformas direcionadas à criação de sistemas capitalistas foram ensaiadas ao menos quatro vezes desde que esta se tornou independente da Espanha, em torno de 1820. A cada vez, após a euforia inicial, os latino-americanos afastaram-se das políticas do capitalismo e da economia de mercado. Portanto, essas prescrições claramente não bastam. Na verdade, deixam tanto a desejar a ponto de serem quase irrelevantes.

Quando esses remédios falham, a resposta ocidental com freqüência não é questionar a adequação de suas soluções, e sim culpar os povos do Terceiro Mundo de falta de espírito empresarial ou de vocação para o mercado. Se esses povos fracassaram em prosperar apesar de todo o excelente aconselhamento, é porque há algo errado com eles: ou fez-lhes falta a Reforma Protestante ou paralisou-lhes a herança incapacitante da Europa colonial ou têm o QI muito baixo. Mas sugerir que o fator cultural explica o sucesso de lugares tão diversos como o Japão, a Suíça e a Califórnia, e que este mesmo fator pode explicar a pobreza relativa de lugares igualmente diversos como a China, a Estônia e a Baja Califórnia, é mais do que desumano: não convence. A disparidade da riqueza entre o Ocidente e o resto do mundo é por demais ampla para ser justificada apenas culturalmente. A maioria das pessoas deseja os frutos do capital, tanto que muitos, dos filhos de Sanchez ao filho de Khrushchev, bandeiam para as nações ocidentais.

Nas cidades do Terceiro Mundo e nas dos países antes comunistas abundam empresários. Não se pode atravessar um mercado do Oriente Médio, excursionar a uma vila latino-americana ou pular para um táxi em Moscou sem que alguém nos proponha um negócio. Os habitantes desses países possuem talento, entusiasmo e uma espantosa capacidade de arrancar lucro praticamente do nada. Podem compreender e usar a tecnologia moderna. De outro modo, as empresas norte-americanas não estariam lutando para controlar o uso desautorizado de suas patentes no estrangeiro; nem estaria o governo dos EUA buscando tão desesperadamente manter a tecnologia das armas modernas longe das mãos dos países do Terceiro Mundo. Mercados são uma tradição antiga e universal: Cristo enxotou os mercadores do templo dois mil anos atrás, e os mexicanos levavam seus produtos ao mercado bem antes de Colombo chegar à América.

Mas se as pessoas dos países que estão fazendo a transição para o capitalismo não são pedintes dignos de pena, não estão paralisados e indefesos por causa de costumes obsoletos e não são os prisioneiros sem discernimento de culturas anômalas, o que impede o capitalismo de conceder-lhes a mesma riqueza concedida ao Ocidente? Por que o capitalismo floresce apenas no Ocidente, como se isolado em uma redoma de vidro?

Neste livro pretendo demonstrar que o maior obstáculo para que o resto do mundo se beneficie do capitalismo é a sua incapacidade de gerar capital. O capital é a força que aumenta a produtividade do trabalho e gera a riqueza das nações. É o sangue vital do sistema capitalista, a base do progresso e a única coisa que os países pobres do mundo parecem não conseguir produzir para si mesmos, não importa o quão avidamente sua gente se dedique a todas as outras atividades características de uma economia capitalista.

Também demonstrarei, com o auxílio de fatos e cifras que minha equipe de pesquisa e eu coletamos de quarteirão em quarteirão e de propriedade rural em propriedade rural, na Ásia, na África, no Oriente Médio e na América Latina, que a maioria das pessoas já possui os ativos necessários para transformar o capitalismo num sucesso. Mesmo nos países mais pobres, os pobres

economizam. O valor de suas economias é, com efeito, imenso: quarenta vezes o valor de toda a ajuda estrangeira recebida desde 1945. No Egito, por exemplo, a riqueza acumulada pelos pobres vale cinqüenta e cinco vezes mais do que a soma de todo o investimento estrangeiro direto jamais lá registrado, incluindo o Canal de Suez e a Represa de Assuã.

No Haiti, a nação mais pobre da América Latina, o valor total dos ativos dos pobres é mais de cento e cinqüenta vezes todo o investimento estrangeiro recebido desde sua independência da França em 1804. Se os EUA elevassem o seu orçamento para ajuda estrangeira ao nível recomendado pelas Nações Unidas — 0,7 por cento da renda nacional —, o país mais rico da Terra levaria mais de cento e cinqüenta anos para transferir aos pobres do mundo recursos equivalentes aos que estes já possuem.

Mas são posses defectivas, as suas: casas construídas em terras cujos direitos de propriedade não estão adequadamente registrados, empresas sem constituição legal e sem obrigações definidas, indústrias localizadas onde financistas e investidores não as podem ver. Porque os direitos de propriedade não são adequadamente documentados, esses ativos não podem se transformar de pronto em capital, não podem ser trocados fora dos estreitos círculos locais onde as pessoas se conhecem e confiam umas nas outras, nem servir como garantia a empréstimos e participação em investimentos.

Em contraste, no Ocidente, toda parcela de terra, toda construção, todo equipamento ou estoque é representado em um documento de propriedade, o sinal visível de um vasto processo oculto conectando todos esses ativos ao restante da economia. Graças a esse processo de representação, os ativos podem levar uma vida invisível, paralela à sua existência material. Podem ser usados como garantia na obtenção de crédito. A mais importante fonte de fundos das empresas iniciantes norte-americanas é a hipoteca da casa do empresário. Esses ativos servem também como elo com a história financeira de seus donos, proporcionam um endereço verificável e responsável para a coleta de dívidas e taxas, fornecem a base para a criação de serviços públicos confiáveis e universais e facilitam a criação de valores (como títulos cobertos por hipotecas) que podem ser descontados e vendidos em mercados secundários. Por meio desse processo o Ocidente injeta vida em seus ativos, fazendo-os gerar capital.

As nações do Terceiro Mundo e do extinto bloco comunista não possuem esse processo de representação. Como resultado, em sua maioria estão subcapitalizadas, do mesmo modo que uma empresa está subcapitalizada quando emite valores menores do que sua renda e seus ativos justificariam. As empresas dos pobres se parecem muito com corporações que não podem emitir ações ou apólices para a obtenção de novos investimentos e financiamentos. Sem representações, seus ativos são capital morto.

Os habitantes pobres dessas nações — a grande maioria — possuem bens, mas falta-lhes o processo de representar suas propriedades e gerar capital. Possuem casas, mas não suas escrituras; colheitas, mas não os documentos de posse da terra; empresas, mas não os estatutos de incorporação. É a indisponibilidade dessas representações essenciais que explica por que esses povos que adaptaram todas as outras invenções ocidentais, do clipe de papel ao reator nuclear, não foram capazes de produzir o capital suficiente para fazer funcionar seu capitalismo doméstico.

É este o mistério do capital. Solucioná-lo requer compreender por que os ocidentais, representando seus ativos por títulos, são capazes de enxergar e extrair deles capital. Um dos maiores desafios à mente humana é compreender e ganhar acesso àquilo que sabemos existir mas não podemos ver. Nem tudo que é real e útil é tangível e visível. O tempo, por exemplo, é real, mas só pode ser

administrado com eficácia quando representado por um relógio ou calendário. Ao longo da história, os seres humanos inventaram sistemas de representação — a escrita, a notação musical, a contabilidade paralela — para compreenderem com a mente o que as mãos humanas não poderiam jamais tocar. Do mesmo modo, os grandes praticantes do capitalismo, desde os criadores do sistema integrado de títulos e ações corporativas até Michael Milken, foram capazes de revelar e extrair o capital de onde outros apenas enxergaram lixo, inventando novas formas de representar o potencial invisível trancado nos ativos que acumulamos.

Neste exato momento estamos cercados por ondas emitidas pela televisão ucraniana, chinesa e brasileira; ondas que não podemos ver. Cercam-nos, igualmente, ativos que abrigam capital invisível. Assim como as ondas da televisão ucraniana são por demais fracas para que as sintamos diretamente, mas podemos, com a ajuda da TV, decodificá-las de modo a serem vistas e ouvidas, assim também pode o capital ser extraído e processado dos ativos. Mas só o Ocidente possui o processo necessário para transformar o invisível em visível. É essa disparidade que explica por que as nações ocidentais podem criar capital e o Terceiro Mundo e as antigas nações comunistas não.

A ausência desse processo, nas regiões mais pobres do mundo onde cinco sextos da humanidade vive, não é conseqüência de alguma conspiração monopolista ocidental. Na verdade, os ocidentais consideram esse processo tão corriqueiro que perderam toda a consciência de sua existência. Embora enorme, ninguém o vê, incluindo os norte-americanos, os europeus e os japoneses, que devem toda a sua riqueza à sua capacidade de usá-lo. Trata-se de uma infra-estrutura legal implícita, oculta bem ao fundo de seus sistemas de propriedade da qual a posse não é mais do que a ponta do iceberg. O resto do iceberg é um intricado processo construído pelo homem, que pode transformar seus ativos e seu trabalho em capital. Esse processo não foi elaborado de um plano e não vem descrito em um folheto de capa brilhante. Suas origens são obscuras, e sua significância jaz enterrada no subconsciente econômico das nações capitalistas ocidentais.

Como algo tão importante pôde escapulir à nossa observação? Não é raro sabermos como usar as coisas sem compreendermos como funcionam. Marinheiros usavam compassos magnéticos bem antes da existência de uma teoria satisfatória sobre o magnetismo. Criadores de animais possuíam um conhecimento funcional da genética bem antes de seus princípios serem explicados por Gregor Mendel. Mesmo enquanto o Ocidente prospera devido a seu abundante capital, será que os ocidentais de fato compreendem a origem desse capital? Se não a compreendem, sempre subsiste a possibilidade de que o Ocidente possa prejudicar a fonte de sua própria força. Ser exato acerca da fonte do capital também irá preparar o Ocidente para proteger-se e ao resto do mundo tão logo a prosperidade do momento ceda à crise certamente por vir. Então, a pergunta que sempre surge em crises internacionais de novo ecoará: "O dinheiro de quem será usado para sanar o problema?"

Até agora, os países ocidentais permaneceram felizes tomando inteiramente por certo os seus sistemas de produção de capital e deixando sem registro sua história. Devemos recuperá-la. Este livro é um esforço de reabrir a exploração da fonte do capital e, conseqüentemente, de explicar como se corrigirem os fracassos econômicos dos países pobres. Esses fracassos não têm nada a ver com deficiências de herança cultural ou genética. Alguém saberia apontar traços "culturais" comuns entre os latino-americanos e os russos? Ainda assim, na última década, desde que essas duas regiões iniciaram a construção de um capitalismo sem capital, têm compartilhado os mesmos problemas políticos, sociais e econômicos: desigualdades gritantes, economias subterrâneas, máfias ubíquas, instabilidade política, fuga de capital, desrespeito flagrante à lei. Esses problemas não se originaram nos monastérios da Igreja Ortodoxa ou por entre as trilhas dos incas.

Mas não só os antigos países comunistas e do Terceiro Mundo sofrem desses problemas. O mesmo igualmente ocorreu nos EUA, em 1783, época em que o presidente George Washington queixava-se de "bandidos (...) coando e dispondo da nata do país para prejuízo de muitos". Esses "bandidos" eram colonos e pequenos empresários ilegais ocupando terras que não lhes pertenciam. Durante cem anos, tais homens lutaram por direitos legais às terras e mineradores reivindicaram concessões porque as leis de direitos de propriedade variavam de cidade a cidade e de acampamento a acampamento. Fazer cumprir os direitos de propriedade criou tamanho lamaçal de inquietação e de antagonismo por todo o jovem país que o juiz da Suprema Corte, Joseph Story, se perguntava em 1820 se os advogados algum dia conseguiriam resolver o caso.

Ocupação ilegal de terras, bandidos e flagrante desrespeito à lei soam familiar? Os norte-americanos e europeus vêm dizendo ao resto do mundo: "Vocês têm de ser mais como nós." Na verdade, o resto do mundo se parece muito aos EUA de um século atrás, quando este, também, era um país de Terceiro Mundo. Os políticos ocidentais tiveram também, certa vez, de enfrentar os mesmos desafios dramáticos que os líderes dos países em desenvolvimento e do extinto bloco comunista enfrentam hoje. Mas os seus sucessores perderam o contato com aqueles dias em que os pioneiros que desbravaram o Oeste norte-americano estavam subcapitalizados, pois raras vezes possuíam os títulos das terras em que se assentavam e dos bens que possuíam. Dias em que Adam Smith saía às compras nos mercados negros, e os moleques de rua ingleses colhiam moedas atiradas nas margens lamacentas do Tâmisa por turistas dando risadas. Dias em que os tecnocratas de Jean-Baptiste Colbert executaram 16 mil pequenos empresários cujo único crime fora fabricar e importar tecido de algodão estampado, violando o código industrial da França.

Este passado é o presente de muitas nações. As nações ocidentais integraram com tal sucesso os seus pobres às suas economias que perderam até a lembrança de como o fizeram, de como teve início a criação do capital tempos atrás, quando, como escreveu o historiador norte-americano Gordon Wood, "algo portentoso acontecia à sociedade e à cultura, algo que liberou as aspirações e energias das pessoas comuns como nunca antes na história norte-americana".1 Este "algo portentoso" foi os norte-americanos e europeus estarem prontos a estabelecer uma lei de propriedade formal e universal e inventar o processo de conversão mediante o qual a lei lhes permitiria gerar capital. Era o momento em que o Ocidente cruzava a linha de demarcação para o capitalismo bem-sucedido — quando o capitalismo deixaria de ser um clube privado para tornar-se uma cultura popular, quando os temíveis "bandidos" de George Washington transformar-se-iam nos pioneiros hoje venerados pela cultura norte-americana.

O paradoxo é tão claro quanto inquietante: o capital, o principal componente do avanço econômico ocidental, é o que menos recebe atenção. Essa negligência envolveu-o em mistério — na verdade, em uma série de cinco mistérios.

O mistério da informação ausente

As organizações de caridade tanto enfatizaram as misérias e o status de indefesos dos pobres do mundo, que ninguém documentou apropriadamente as suas capacidades na acumulação de ativos. Durante os últimos cinco anos, eu e mais cem colegas de seis nações diferentes fechamos nossos livros e abrimos nossos olhos; saímos às ruas e aos campos de quatro continentes para computarmos o quanto os setores mais pobres da sociedade têm poupado. A quantia é enorme. Mas é, em sua maior parte, capital morto.

O mistério do capital

É este o mistério-chave e peça central deste livro. O capital é um tema que tem fascinado pensadores nos últimos três séculos. Marx afirmou ser preciso ir além da física para se tocar "a galinha dos ovos de ouro"; Adam Smith opinava ser preciso criar "um tipo de caminho aéreo" para se alcançar esta mesma galinha. Mas ninguém nos disse onde se esconde esta galinha. O que é o capital, como é produzido e como se relaciona com o dinheiro?

O mistério da percepção política

Se há tanto capital morto no mundo, e nas mãos de tantos pobres, por que os governos não tentaram explorar essa riqueza em potencial? Simplesmente porque a evidência da qual precisavam apenas tornou-se acessível nos últimos quarenta anos, quando bilhões de pessoas por todo o mundo passaram de uma vida organizada em escala pequena para uma em escala maior. Essa migração às cidades rapidamente dividiu o trabalho e desovou nos países mais pobres uma enorme revolução industrial/comercial — revolução que, por incrível que pareça, tem sido virtualmente ignorada.

As lições esquecidas da história dos EUA

O que vem acontecendo no Terceiro Mundo e nos antigos países comunistas já aconteceu antes na Europa e nos Estados Unidos. Infelizmente, temos ficado tão hipnotizados pelo fracasso de tantas nações na transição para o capitalismo que agora esquecemos como esta ocorreu nas bem-sucedidas nações capitalistas. Durante anos visitei tecnocratas e políticos em nações desenvolvidas, do Alasca a Tóquio, mas eles não tinham a resposta. Era um mistério. Finalmente a encontrei em seus livros de história — o exemplo mais pertinente sendo o da história dos EUA.

O mistério do fracasso legal:
por que a lei de propriedade não funciona fora do Ocidente

Desde o século XIX, as nações vêm copiando as leis do Ocidente para conceder a seus povos uma infra-estrutura institucional para a produção de riqueza. Continuam hoje a copiar essas leis, e, obviamente, não dá certo. A maioria dos cidadãos não pode usar a lei para converter suas economias em capital. O porquê disso e o que é preciso para fazer a lei funcionar permanece um mistério.

A solução de cada um desses mistérios será o tema de um capítulo neste livro.

Chegou o momento de explicar por que o capitalismo triunfa no Ocidente e fracassa em praticamente todas as outras partes. Como todas as alternativas plausíveis ao capitalismo já agora se evaporaram, estamos finalmente em condição de estudar o capital desapaixonada e minuciosamente.

Brazil: Record		Portugal: Noticias

Почему капитализм торжествует на Западе и терпит поражение во всем остальном мире

Hernando de Soto

Глава 1: Пять загадок капитала

Главное, что непонятно, это почему в прошлом тот сектор общества, который я не колеблясь назвал бы капиталистическим, был как бы намертво изолирован от всего остального? Почему ему не хватило энергии, чтобы расшириться и подчинить себе общество в целом? …[Как получилось], что в свое время заметное накопление капитала происходило только в определенных секторах, не затрагивая все рыночное хозяйство своего времени?

Фернан Бродель. «Колеса коммерции»1

Время величайшего триумфа капитализма оказывается временем его кризиса. С падением Берлинской стены окончились сто с лишним лет политического соревнования между капитализмом и коммунизмом. Капитализм отстоял право считаться единственно пригодным методом рациональной организации современного хозяйства. В этот исторический момент всем ответственным государствам пришлось признать, что выбора нет. В результате страны третьего мира и бывшие социалистические государства были вынуждены, хотя и с разной степенью готовности и энтузиазма, пойти на сбалансирование бюджета, сокращение казенных субсидий, снижение таможенных барьеров и создание благоприятного режима для иностранных инвестиций.

Эти усилия вызвали горькое разочарование. От России до Венесуэлы последние пять лет XX в. были периодом экономических страданий, падающих доходов, страхов и негодования или, по словам премьер-министра Малайзии Махатхира Мохамеда, временем «голода, мятежей и мародерства». В конце 2000 г. в редакционной статье «New York Times» было сказано: «Обаяние рыночной системы, превознесенной Западом как главный фактор победы в холодной войне, для значительной части мира оказалось затенено ощущением жестокости рынков, опасливым отношением к капитализму и страхом перед нестабильностью». Триумф капитализма только на Западе сделает неизбежными экономические и политические катастрофы.

Американцам, наслаждающимся миром и процветанием, слишком легко игнорировать повсеместно торжествующий беспорядок. Что может угрожать будущему капитализма, если индекс Доу-Джонса2 упрямо рвется за облака? Глядя на другие государства, американцы видят только прогресс, пусть даже медленный и неровный. Разве в Москве не расплодились закусочные Макдоналдса? Разве нельзя брать на вечер видеофильмы в Шанхае или иметь доступ к Интернету в Каракасе?

Но даже в США не получается совсем не замечать зловещих предзнаменований. Американцы видят, как Колумбия балансирует на грани полномасштабной гражданской войны между оседлавшими наркоторговлю революционными партизанами и жестокими военизированными подразделениями, как на юге Мексики разворачивается необъяснимый мятеж и как во многих азиатских странах мощно начинавшийся экономический рост подрывается политическим хаосом и коррупцией. В Латинской Америке падает престиж свободных рынков: поддержка населением политики приватизации сократилась с 46 до 36% в мае 2000 г. Что еще опаснее, в бывших социалистических странах капитализм уже воспринимается как нежелательная система и к власти возвращаются люди, связанные с прежним режимом. Некоторые американцы подозревают, что главная причина длительного экономического бума в их стране: чем неустойчивее ситуации в мире, тем привлекательнее американские акции и облигации, образующие надежное убежище для международных денег.

В деловых кругах Запада растет понимание того, что, если в большинстве стран капитализм не приживется, спад неизбежен. Миллионы разорившихся инвесторов уже начали чувствовать, что глобализация - это улица с двусторонним движением: страны третьего мира и бывшего соцлагеря чувствуют влияние Запада, но и Запад не может выйти из-под их влияния. В богатых странах также растет враждебность к капитализму. Уличные беспорядки, сопровождавшие сессию Всемирной торговой организации в Сиэтле в декабре 1999 г., а спустя несколько месяцев повторившиеся в Вашингтоне в связи с заседаниями МВФ и Мирового банка, говорят о протесте, возбуждаемом распространением капитализма. Многие начали цитировать историка экономики Карла Поланьи3, который предупреждал, что свободные рынки могут войти в противоречие с общественными требованиями и результатом этого окажется фашизм. Япония мучается в тисках экономического кризиса, самого глубокого и продолжительного после Великой депрессии4. Жители Западной Европы голосуют за политиков, обещающих им «третий путь» развития, который избавит от ужасов экономической нестабильности.

В ответ на эти негромкие, но внятные сигналы тревоги американские и европейские лидеры могут только повторять миру все те же наскучившие всем поучения: стабилизируйте валюту, не теряйте настойчивости, игнорируйте голодные бунты и терпеливо ждите возвращения иностранных инвесторов.

Иностранные инвестиции - это, конечно, вещь замечательная. Чем их больше, тем лучше. Стабильная валюта - это тоже славная штука, так же как свободная торговля, прозрачность банковских операций, приватизация государственных предприятий и все прочие средства из запасов западной фармакопеи. Но мы склонны забывать, что попытки утвердить капитализм в общемировом масштабе предпринимались и прежде. В Латинской Америке, например, четырежды после освобождения от испанского владычества в 1820-х гг. пытались осуществить реформы, нацеленные на создание капиталистического общества. И всякий раз после начального периода всеобщих восторгов латиноамериканцы отшатывались от капитализма и рыночной экономической политики. Приходится признать, что эти рецепты не точны. Их рекомендации настолько недейственны, что можно считать их практически бесполезными.

Всякий раз после провала очередной попытки капиталистических реформ люди Запада даже не пытаются поставить под сомнение адекватность использованных средств, а вместо этого винят народы стран третьего мира в отсутствии предпринимательского духа или рыночной ориентации. Им, мол, давали превосходные советы, и если они все еще далеки от процветания, значит, с ними что-то не так: либо у них не было протестантской реформации, либо их искалечило колониальное господство европейских стран, либо они страдают от недостатка умственных способностей. Однако предположение, что именно культура объясняет процветание столь разных Японии, Швейцарии или Калифорнии (штат США) и что в ней же кроется причина относительной бедности не менее разнящихся между собой Эстонии, Китая и Байя Калифорния (штат Мексики), не только негуманно, оно неубедительно. Разрыв в уровне богатства на Западе и в остальных странах мира слишком велик, чтобы его можно было списать исключительно на культурные различия. Большинство людей настолько любят плоды капитализма, что многие из них - от детей Санчеса5 до сына Хрущева - толпами откочевывают на Запад.

Города стран третьего мира и бывших социалистических стран кишат предпринимателями. Вам не удастся побывать на среднеазиатском рынке, в латиноамериканской деревне или воспользоваться услугами московского такси без того, чтобы кто-либо не попытался втянуть вас в сделку. Обитатели этих стран обладают талантом, энтузиазмом и поразительной способностью извлекать прибыль практически из ничего. Они легко овладевают современными технологиями и эффективно их используют. В противном случае американские дельцы не боролись бы за соблюдение патентного законодательства в бедных странах, а правительство США не проявляло бы такой заботы о том, чтобы лишить третий мир доступа к современным технологиям производства оружия. Рынки - это древняя и повсеместно распространенная традиция: Христос изгнал торгующих из храма уже две тысячи лет назад, а мексиканцы возили свою продукцию на рынки задолго до того, как Христофор Колумб открыл Америку.

Но если обитатели стран, буксующих на переходе к капитализму, не сборище презренных попрошаек, если они уже отказались от прежних заблуждений и не являются узниками бесполезных культурных традиций, что же мешает им добиться такого же процветания, как жителям стран Запада? Почему капитализм процветает только на Западе?

В этой книге я намерен показать, что главным препятствием на пути к капиталистическому процветанию является неспособность бедных районов мира создавать капитал. Именно капитал является силой, поднимающей производительность труда и создающей богатство народов. Это кровеносная система капитализма, фундамент прогресса и то единственное, что граждане бедных стран не умеют производить для самих себя, причем вне зависимости от того, с какой энергией они выполняют все требования капиталистической экономики.

Я также покажу, опираясь на факты и цифры, собранные мною и моими сотрудниками, что большинство беднейших стран Азии, Африки и Латинской Америки уже обладают ресурсами и активами, необходимыми для процветания капитализма. Даже в самых бедных странах у бедняков есть сбережения. И объем этих сбережений грандиозен - в 40 раз больше, чем вся сумма иностранной помощи, предоставленной миру после 1945 г. В Египте, например, накопленные бедняками богатства в 55 раз превышают сумму прямых иностранных инвестиций, включая расходы на строительство Суэцкого канала и Асуанской плотины. На Гаити, в беднейшей стране Латинской Америки, суммарные активы бедняков более чем в 150 раз превышают сумму иностранных инвестиций, полученных после 1804 г., когда страна освободилась от французского колониального владычества. Если бы Соединенные Штаты решили довести бюджет иностранной помощи до рекомендуемого ООН уровня - 0,7% от национального дохода, - богатейшей стране мира понадобилось бы более 150 лет, чтобы закачать в беднейшие страны мира ресурсы, которыми те уже располагают.

Беда, что их ресурсы имеют ущербную форму: дома построены на земле, права собственности на которую оформлены неадекватно; обязательства предприятий не определены, а сами они не инкорпорированы; производства размещены в зонах, где ни финансисты, ни инвесторы не могут их контролировать. Поскольку права собственности на эти активы не задокументированы надлежащим образом, их нельзя продать никому, кроме небольшого числа местных, знакомых между собой и доверяющих друг другу людей, их нельзя использовать как обеспечение кредита или предложить инвесторам для долевого участия. Иными словами, их не удается обратить в капитал.

На Западе, напротив, каждый земельный участок, каждое строение, каждая единица производственного оборудования отражены в документах, определяющих право собственности, которые зримым образом обозначают место этих активов в общем процессе хозяйственной деятельности. Благодаря этому активы живут в двух параллельных мирах -материальном и правовом. Они обретают способность быть обеспечением кредитов. В США важнейшим источником средств для финансирования нового бизнеса является кредит, выданный под залог жилища предпринимателя. Эти активы выступают связующим звеном кредитной истории их владельцев, они служат ответственным адресом для сборщиков долгов и налогов, на их основе создаются надежные и повсеместно действующие системы коммунального хозяйства, они представляют собой обеспечение производных ценных бумаг (скажем, облигаций, обеспеченных закладными), которые можно переучесть и продать на рынках вторичных ценных бумаг. Благодаря всему этому Запад впрыскивает жизнь в свои активы и делает их источником нового капитала.

Подобные механизмы не действуют в странах третьего мира и бывшего соцлагеря. А в результате все они недокапитализированы - точно в том самом смысле слова, в котором недостаточно капитализирована фирма, эмитирующая ценные бумаги на сумму меньшую, чем позволяют ее доход и активы. Предприятия бедняков подобны корпорациям, которые не в состоянии выпустить акции или облигации, чтобы получить новые средства и инвестиции. Не имея адекватного документального оформления, их активы обращаются в мертвый капитал.

Населяющие эти страны бедняки - пять шестых всего человечества - владеют вещами, но ущербное оформление собственности не позволяет обратить их в капитал. У них есть жилища, но нет оформленных прав собственности на них; они выращивают урожай, но не имеют документов на него; они создают предприятия, но те не зарегистрированы. Именно отсутствие правового оформления объясняет, почему народы, освоившие практически все, что было изобретено на Западе - от канцелярских скрепок до ядерных реакторов, не в состоянии произвести капитал, который сделал бы их отечественный капитализм работоспособным.

Это и есть загадка капитала. Чтобы ее решить, нужно понимание того, каким образом на Западе надлежащее оформление прав собственности превращает активы в источник капитала. Труднее всего оперировать тем, чего нельзя увидеть и пощупать. Время, к примеру, реально, но управлять им можно только с помощью часов и календарей. В ходе своей истории человечество создало несколько систем для фиксации нематериальных событий - письмо, нотную грамоту, двойную бухгалтерию. Точно так же великие деятели капитализма - от создателей всеохватывающей системы прав собственности и корпоративных акций до Майкла Милкена6 - обладали способностью обнаруживать и извлекать капитал там, где остальные видели лишь бесполезный хлам. И все это только благодаря умению надежным и ощутимым образом фиксировать невидимый потенциал накопленного нами имущества.

Современный человек окружен невидимыми радиоволнами, источником которых является бразильское, китайское или украинское телевидение. Но точно так же мы окружены вещами, незримо таящими в себе капитал. Нам не дано непосредственно ощущать радиоволны, но с помощью телеприемника, декодирующего сигнал, можно получать звучащую картинку. Так и капитал может быть выделен из содержащих его активов. В настоящее время только Запад владеет процессом преобразований, позволяющим сделать невидимое видимым. Именно это неравенство объясняет, почему страны Запада способны создавать капитал, а страны третьего мира и бывшего соцлагеря - нет.

Отсутствие соответствующих процессов и процедур в беднейших районах мира, в которых обитает две трети всего населения Земли, не является результатом заговора западного монополизма. Просто жители западных стран настолько привыкли к этому механизму, что даже не представляют себе его отсутствие. Этот механизм грандиозен, но при этом он действует незаметно для всех, включая тех самых американцев, европейцев и японцев, все богатство которых создано умением его использовать. Речь идет о правовой инфраструктуре, лежащей в основании системы собственности, представляющей собой только верхушку айсберга. Остальная часть айсберга - замысловатое дело рук человеческих, преобразующее вещи и труд в капитал. Этот процесс не является чьим-либо изобретением, и он не описан ни в какой рекламной брошюре. Его источники темны и схоронены в глубине экономического подсознания капиталистических народов Запада.

Каким образом нечто столь значительное может ускользать от внимания? Ведь мы привыкли использовать вещи, совершенно не понимая, каким образом они действуют. Моряки использовали магнитные компасы задолго до появления теории магнетизма. Животноводы умели выводить новые породы задолго до того, как Грегор Мендель7 объяснил законы генетики. Процветание Запада объясняется изобилием капитала, но понимают ли люди на самом деле, откуда он берется? Если не понимают, есть опасность, что Запад может разрушить источник собственной силы. Отчетливое понимание природы капитала даст Западу силы защитить богатства свои и других стран мира от ударов неизбежного впереди кризиса. Тогда опять прозвучит вопрос, непременно встающий в периоды международных кризисов: на чьи деньги мы будем решать проблему?

До настоящего момента страны Запада принимали свою систему порождения капитала за данность и пренебрегали фиксацией ее истории. Эту историю необходимо восстановить, и настоящая книга представляет собой попытку исследовать источники капитала, чтобы помочь бедным странам выбраться из нищеты. Их экономические провалы не имеют никакого отношения к культурной или генетической неполноценности. Можем ли мы предположить наличие «культурного» родства между русскими и латиноамериканцами? Но в 1990-х гг., когда в обоих регионах приступили к не обеспеченному капиталом строительству капитализма, они страдали от одинаковых экономических, политических и социальных проблем: кричащего неравенства, теневой экономики, вездесущей мафии, политической нестабильности, бегства капитала, чудовищного пренебрежения к закону. Источники этих бед не сыскать в православных монастырях или на дорогах, проложенных инками.

Подобные проблемы известны не только в странах третьего мира и бывшего соцлагеря. Они пышно цвели в США в 1783 г., когда президент Джордж Вашингтон жаловался на «бандитов... присваивающих в обход многих самые лакомые кусочки страны». Этими «бандитами» были скваттеры8 и незаконные мелкие предприниматели, занимавшие не принадлежавшие им земли. В следующие сто лет по всей территории страны скваттеры и горностаратели сражались за узаконение права на эти земельные участки, потому что в каждом городе и в каждом поселке старателей действовали свои законы о собственности. В молодых Соединенных Штатах защита прав собственности породила такую обстановку социальной напряженности и враждебности, что Джоузеф Стори, председатель Верховного суда США, задавался в 1820 г. вопросом, сумеют ли юристы когда-либо утрясти эти проблемы.

Бандиты, незаконные поселенцы, чудовищное пренебрежение законами - все это вам ничего не напоминает? Американцы и европейцы советуют остальным странам мира: «Следует действовать, как мы». Но эти страны и так очень похожи на США, какими они были сто с небольшим лет назад, когда это была еще только развивающаяся страна. В прошлом западным политикам приходилось решать тяжелейшие проблемы, с которыми сегодня столкнулись руководители развивающихся и бывших социалистических стран. Но их преемники забыли о тех днях, когда пионеры, осваивавшие американский Запад, страдали от недостатка капитала, потому что не имели надежных прав собственности на свои участки земли и другое имущество, когда Адам Смит9 совершал свои покупки на черном рынке, когда лондонские мальчишки ныряли с причалов за монетками, которые туристы швыряли для потехи в вонючую Темзу, когда чиновничье правительство Жан-Батиста Кольбера10 отправило на каторгу 16 тыс. мелких французских предпринимателей, единственное преступление которых заключалось в том, что они, в нарушение французского промышленного кодекса, производили и импортировали хлопчатобумажные ткани.

Именно таково настоящее многих народов. Западные страны настолько успешно интегрировали своих бедняков в общехозяйственный процесс, что давно забыли, как это было сделано, как начиналась когда-то эпоха создания капитала, о которой американский историк Гордон Вуд написал: «В обществе и культуре происходило что-то крайне важное, небывалым образом высвобождавшее энергию и предприимчивость рядовых граждан». Этим «крайне важным» было то, что американцы и европейцы начали устанавливать единые формализованные законы о собственности и приступили к нащупыванию механизма, позволяющего преобразовывать эту собственность в капитал. Именно в тот период Запад пересек демаркационную линию и вступил на территорию полноценного капитализма, превратившегося из закрытого клуба для избранных в основу массовой культуры. Именно тогда отвратительные «бандиты», о которых писал Джордж Вашингтон, преобразились в доблестных пионеров, которыми американцы гордятся до сих пор.

Парадокс ясный, но тревожащий: капитал, самый значимый компонент экономического процветания Запада, оказался полностью лишенным внимания историков. И это пренебрежение породило тайну, а точнее - пять загадок капитала.

Загадка недостающей информации

Благотворительные организации так много говорили о нищете и беспомощности бедных районов мира, что никто и не попытался надежно измерить способность этих районов накапливать активы. В последние пять лет я и сотня моих коллег из шести разных стран закрыли свои книги и открыли глаза, чтобы увидеть улицы и поля четырех континентов и подсчитать, сколько же всего скопило беднейшее население Земли. Суммы оказались грандиозными. Но большей частью все эти активы представляют собой мертвый капитал.

Загадка капитала

Это главная загадка, решению которой посвящена вся книга. В последние три столетия вопрос о капитале будоражил умы мыслителей. Маркс говорил, что следует выйти за границы видимостей, чтобы пощупать «курицу, несущую золотые яйца». Адам Смит чувствовал, что следует проложить «своего рода воздушную колею», чтобы добраться до той же курицы. Но никто так и не объяснил, где же эта птица скрывается. Что такое капитал? Как он создается и как соотносится с деньгами?

Загадка политической неосведомленности

Если в мире так много лежащего мертвым грузом капитала, принадлежащего миллиардам бедняков, как же правительства не попытались добраться до этого потенциального богатства? Только потому, что убедительные для них факты стали доступны лишь в последние 40 лет, когда миллиарды людей по всему миру перебрались из деревень в города. Это переселение в города стало причиной грандиозной промышленно-торговой революции, переменившей жизнь беднейших стран мира, но при этом - невероятно! - практически никем не замеченной.

Забытые уроки истории США

То, что происходит сегодня в странах третьего мира и бывшего соцлагеря, уже было в Европе и Северной Америке. Мы, к сожалению, были настолько загипнотизированы неспособностью столь многих народов совершить переход к капитализму, что забыли, как его проделали ныне процветающие страны. Я уже многие годы время от времени встречаюсь с технократами и политиками различных развитых стран, от Аляски до Токио, но никто из них не знал об этом. Это оставалось загадкой. Потом я нашел ответ - в истории их собственных стран, и прежде всего в истории США.

Загадка правового бессилия: почему законы о собственности не работают за пределами Запада?

Начиная с XIX в. многие страны мира пытаются копировать законы западных стран, чтобы дать своим гражданам правовые условия для накопления богатства. Копирование законов продолжается и поныне, и очевидно, что это не работает. Большинство граждан так и не получили возможность, опираясь на закон, обратить свои накопления в капитал. Почему это так и что следует сделать, чтобы законы заработали, остается загадкой.

Решению каждой из пяти загадок посвящена отдельная глава этой книги.

Пришла пора найти ответ на вопрос, почему капитализм столь эффективен на Западе и практически не работает во всех остальных местах. Поскольку все альтернативы капитализму окончательно дискредитированы, самое время заняться тщательным и бесстрастным изучением капитала.

NOTES:

1 Бродель Фернан - видный французский историк XX в. (здесь и далее - примечания научного редактора). назад

2 Показатель динамики курса акций на Нью-Йоркской фондовой бирже. назад

3 Австрийский экономист, историк и антрополог, бежавший от гитлеризма в Великобританию, переехавший затем в США. назад

4 Так на Западе принято именовать мировой экономический кризис 1929-1933 гг. назад

5 Видный никарагуанский коммунист, в конце 1960-х гг. избранный первым секретарем партии. назад

6 Американский делец, наживший многомиллионное состояние, фактически создав в 1980-х гг. рынок так называемых «мусорных облигаций» (облигаций компаний, находящихся в крайне стесненном финансовом положении, а потому готовых платить высокие проценты по своим ненадежным облигациям). назад

7 Австрийский естествоиспытатель XIX в., заложивший основы научной теории наследственности. назад

8 Фермеры, самовольно захватывавшие пустующие земли на Северо-Западе США. назад

9 Виднейший экономист конца XVIII в., создатель английской классической школы политической экономии. назад

10 Французский государственный деятель XVII в., сосредоточивший в своих руках при Людовике XIV почти все гражданские сферы управления. назад

​

Russia: Olimpus

Tajemnica kapitału

Sprawą kluczową jest ustalenie, dlaczego ten segment społeczeństwa przeszłości, który nie wahałbym się określić mianem kapitalistycznego, istniał jakby przykryty kloszem, zupełnie odcięty od reszty; dlaczego nie był w stanie rozwinąć się i podbić całego społeczeństwa? (…) [Co powodowało, że] znacząca stopa wzrostu kapitału możliwa była tylko w niektórych segmentach, a nie w całej gospodarce rynkowej owych czasów? –

Ferdynand Braudel, The Wheels of Commerce [Koleje handlu]

Godzina największego triumfu kapitalizmu jest równocześnie godziną jego kryzysu. Ponad stuletnia rywalizacja polityczna tego systemu z komunizmem zakończyła się wraz z upadkiem Muru Berlińskiego. Kapitalizm pozostał jako jedyny możliwy sposób racjonalnej organizacji nowoczesnej gospodarki. W tym momencie historii żaden odpowiedzialny naród nie ma innego wyboru niż kapitalizm. Przeto kraje Trzeciego Świata i byłe kraje komunistyczne – z różną dozą entuzjazmu – równoważą swe budżety, obcinają subsydia, przychylnie traktują obce inwestycje i obniżają bariery celne.

Ich wysiłki wieńczy jednak gorzkie rozczarowanie. Od Rosji po Wenezuelę ostatnie pięciolecie XX wieku to okres ekonomicznych bolączek, spadających dochodów, niepewności i rozgoryczenia; w ostrych słowach malezyjskiego premiera Mahathira Mohamada jest to okres „głodu, zamieszek i rabunku”. Niedawno w artykule wstępnym w New York Times stwierdzono wręcz: „Mechanizmy rynkowe, zachwalane przez Zachód po wygraniu przezeń zimnej wojny, w większej części świata wyparte zostały przez rynkową brutalność, wrogość do kapitalizmu i zagrożenia wynikające z niestabilności”. Trzeba zaś mieć świadomość, że triumf kapitalizmu ograniczony wyłącznie do krajów Zachodu to recepta na ekonomiczną i polityczną katastrofę.

Amerykanie, cieszący się zarówno pokojem, jak i dobrobytem, zbyt łatwo bagatelizują zamęt, jaki panuje gdzie indziej. Jak można mówić o kryzysie kapitalizmu, kiedy wskaźnik Dow Jonesa wspina się wyżej niż słynny alpinista sir Edmund Hillary? Przyglądając się innym krajom, Amerykanie widzą dokonujący się w nich postęp, nawet jeśli jest on powolny i nierównomierny. Czyż nie można zjeść Big Maca* w Moskwie, wypożyczyć kaset video od Blockbustera** w Szanghaju, lub podpiąć się do Internetu w Caracas?

Ale nawet w pełnych optymizmu Stanach Zjednoczonych dochodzą do głosu złe myśli. Amerykanie wiedzą, że Kolumbia znajduje się na skraju krwawej wojny domowej między partyzantką handlarzy narkotyków a brutalnymi oddziałami milicyjnymi; wiedzą o przedłużającej się rebelii na południu Meksyku; wiedzą, że wymuszony azjatycki wzrost gospodarczy zaczyna szybko zamieniać się w korupcję i chaos. W Ameryce Łacińskiej słabnie akceptacja dla wolnego rynku: poparcie dla prywatyzacji spadło w maju 2000 roku z 46 do 36%. Najsmutniejsze zaś jest to, że kapitalizm nie spełnia pokładanych w nim nadziei również w krajach postkomunistycznych, gdzie ludzie związani ze starymi reżimami szykują się do przejęcia władzy. Amerykanie zaczynają się domyślać, że jedną z przyczyn trwającego w ich kraju już dziesięć lat boom’u jest fakt, że im mniej bezpiecznie wygląda reszta świata, tym atrakcyjniejszą lokatą dla międzynarodowego kapitału są amerykańskie akcje i obligacje.

W środowiskach biznesu na Zachodzie narasta przekonanie, że porażka reform kapitalistycznych w większości biednych krajów doprowadzi ostatecznie do recesji bogatych gospodarek. Miliony inwestorów przekonały się boleśnie, po tym jak zainwestowane przez nich środki po prostu wyparowały, że globalizacja to ulica dwukierunkowa: jeśli Trzeci Świat i byłe kraje komunistyczne nie mogą uciec przed wpływami Zachodu, to i Zachód nie może się odciąć od wpływu tych krajów na niego. Ruchy wrogie kapitalizmowi zyskiwały na sile także w krajach bogatych. Zamieszki w Seattle podczas spotkania Światowej Organizacji Handlu (WTO) w grudniu 1999 roku, i kilka miesięcy później, podczas konferencji MFW i Banku Światowego w Waszyngtonie, niezależnie od zróżnicowanych motywów protestów, pokazały złość, jaką wzbudza rozprzestrzeniający się kapitalizm. Przypomniano sobie przestrogi formułowane przez historyka gospodarki Karola Polanyi’ego, że wolny rynek może obrócić się przeciw społeczeństwu i prowadzić do faszyzmu. Japonia już zmaga się z największą depresją od czasu Wielkiego Kryzysu. Zachodni Europejczycy głosują zaś na polityków, którzy obiecują im „trzecią drogę” – odrzucającą to, co w pewnym francuskim bestsellerze określono jako L’Horreur économique.

Te alarmujące sygnały, choć wywołują pewien niepokój, jak na razie skłoniły amerykańskich i europejskich przywódców jedynie do powtarzania reszcie świata tych samych nużących wykładów: stabilizujcie swoje waluty, bądźcie twardzi, ignorujcie zamieszki żywnościowe i czekajcie cierpliwie, aż zagraniczni inwestorzy wrócą.

Inwestycje zagraniczne to oczywiście bardzo dobra rzecz. Im ich więcej, tym lepiej. Stabilna waluta to również coś dobrego, podobnie jak wolny handel, przejrzyste praktyki bankowe, prywatyzacja państwowego przemysłu i każde inne lekarstwo w zachodniej apteczce. Wciąż jednak zapominamy, że globalny kapitalizm wypróbowywany był już wcześniej. W Ameryce Łacińskiej, na przykład, reformy mające na celu stworzenie systemu kapitalistycznego podejmowano przynajmniej czterokrotnie od czasu uniezależnienia się od Hiszpanii w latach dwudziestych XIX wieku. Za każdym razem, po początkowej euforii, Latynosi wycofywali się z polityki kapitalistycznej i wolnorynkowej. Te lekarstwa to najwyraźniej za mało. Biorąc pod uwagę ich dotychczasową skuteczność, można by wręcz stwierdzić, że w ogóle nie nadają się one do leczenia czegokolwiek.

Gdy środki te okazują się nieskuteczne, przedstawiciele świata zachodniego najczęściej nie kwestionują samych środków, lecz obarczają winą społeczeństwa Trzeciego Świata za ich brak ducha przedsiębiorczości i dążeń rynkowych. Jeśli narody te nie potrafią zapewnić sobie powodzenia mimo wszystkich światłych rad, to znak, że coś musi być z nimi nie w porządku. Zabrakło im protestanckiej reformacji, zaszkodził im europejski kolonializm lub mają zbyt niski iloraz inteligencji. Zauważmy jednak, że Japonia, Szwajcaria i Kalifornia różnią się między sobą nie mniej niż Chiny, Estonia i Dolna Kalifornia*. Sugerowanie, że za sukces tych pierwszych i porażkę tych drugich odpowiadają różnice kulturowe, jest co najmniej obraźliwe – a na pewno nieprzekonujące. Różnica bogactwa między Zachodem a resztą świata jest stanowczo zbyt wielka, by można ją było wytłumaczyć jedynie kulturą. Większość ludzi pożąda owoców kapitału; niektórzy nawet tak bardzo, że – jak dzieci Sancheza** czy syn Chruszczowa – po prostu uciekają do krajów zachodnich.

Miasta Trzeciego Świata i byłych krajów komunistycznych przepełnione są ludźmi przedsiębiorczymi. Nie uda wam się przejść przez środkowowschodni rynek, dotrzeć do jakiejś wioski w Ameryce Łacińskiej, czy wsiąść do taksówki w Moskwie, żeby nie zaczepił was ktoś, kto będzie chciał ubić z wami interes. Mieszkańcy tych krajów mają talent, entuzjazm i zdumiewającą smykałkę do biznesu. Potrafią opanować i stosować współczesne technologie. W przeciwnym razie amerykańskie przedsiębiorstwa nie walczyłyby z nielegalnym wykorzystywaniem swych patentów za granicą, ani też rząd Stanów Zjednoczonych nie robiłby wszystkiego, aby nowoczesne technologie wojenne nie wpadły w ręce Trzeciego Świata. Rynki to starożytna i uniwersalna tradycja: Chrystus przegonił kupców ze świątyni dwa tysiące lat temu, zaś Meksykanie przynosili swe towary na rynek na długo przed przybyciem Kolumba do Ameryki.

Jeśli jednak ludność krajów przechodzących do kapitalizmu nie składa się z godnych pożałowania żebraków, nie jest beznadziejnie przywiązana do przestarzałych technologii, ani nie jest bezkrytycznym więźniem dysfunkcjonalnej kultury, to co w takim razie sprawia, że kapitalizm nie jest w stanie zapewnić jej takiego samego bogactwa, jakie zapewnił Zachodowi? Dlaczego kapitalizm rozkwita tylko na Zachodzie, jakby trzymany tam był pod szklanym kloszem? W niniejszej książce mam zamiar wykazać, że główną przeszkodą uniemożliwiającą reszcie świata czerpanie korzyści z kapitalizmu jest niezdolność tej reszty świata do wytwarzania kapitału. Kapitał to siła, która podnosi wydajność pracy i tworzy bogactwo narodów. To życiodajna krew systemu kapitalistycznego, fundament postępu – i wydaje się, że właśnie tej jednej rzeczy biedne kraje świata nie są w stanie dla siebie wytworzyć, bez względu na zapał, z jakim ich obywatele angażują się we wszystkie rodzaje aktywności charakterystyczne dla gospodarki kapitalistycznej.

Pokażę także, przy użyciu faktów i liczb, jakie zebrałem wraz ze swoim zespołem badawczym, odwiedzając miasta i wsie Azji, Afryki, Środkowego Wschodu i Ameryki Łacińskiej, że większość biednych już posiada zasoby niezbędne do tego, by zapewnić sukces kapitalizmu. Nawet w najbiedniejszych krajach biedni ludzie oszczędzają. Wartość oszczędności zgromadzonych przez biednych jest w gruncie rzeczy olbrzymia – to 40-krotność całej zagranicznej pomocy uzyskanej przez kraje całego świata od 1945 roku. Na przykład, w Egipcie bogactwo, jakie zgromadzili biedni, warte jest 55 razy tyle, co suma wszystkich bezpośrednich inwestycji zagranicznych, jakie zostały tam kiedykolwiek odnotowane, włączając w to Kanał Sueski i Tamę Asuańską. Na Haiti, najbiedniejszym kraju Ameryki Łacińskiej, całkowity majątek biednych jest ponad 150 razy większy niż wartość wszystkich inwestycji zagranicznych, jakie miały tam miejsce od momentu uniezależnienia się od Francji i uzyskania przez Haiti niepodległości w 1804 roku. Gdyby Stany Zjednoczone podniosły swój budżet przeznaczony na pomoc zagraniczną do poziomu sugerowanego przez Narody Zjednoczone – czyli do 0,7 procenta dochodu krajowego – to temu najbogatszemu krajowi na ziemi, przekazanie biednym zasobów odpowiadających tym, jakie ci już posiadają, zabrałoby ponad 150 lat.

Niestety zasoby te mają bardzo ułomną postać: są to domy wybudowane na ziemi, do której prawa własności nie są poświadczone odpowiednimi dokumentami; są to nie zarejestrowane przedsiębiorstwa z nieokreśloną odpowiedzialnością; są to gałęzie gospodarki zlokalizowane w miejscach niewidocznych dla finansistów i inwestorów. Ponieważ prawa do tego typu majątku nie są właściwie udokumentowane, zasobów tych nie da się łatwo przekształcić w kapitał; nie można ich sprzedać poza wąskim kręgiem lokalnym, gdzie ludzie znają się i ufają sobie nawzajem; nie można ich wykorzystać ani jako zastawu pod pożyczkę, ani jako udziału w inwestycji.

Na Zachodzie, dla odmiany, każda parcela, każdy budynek, każdy ważniejszy element wyposażenia reprezentowany jest przez dokument własności, będący widomym znakiem wszechobecnego, ukrytego procesu, który łączy wszystkie te zasoby z resztą gospodarki. Dzięki temu „procesowi reprezentacji” majątek może, obok swej egzystencji materialnej, wieść niewidoczny, równoległy żywot. Może być chociażby użyty jako poręczenie kredytu. W Stanach Zjednoczonych zastaw hipoteczny pod dom przedsiębiorcy jest głównym źródłem funduszów dla nowych przedsiębiorstw. Aktywa takie dają także wgląd w historię kredytową właściciela i przedstawiają wiarygodny adres dla egzekwowania długów i poboru podatków. Są warunkiem rzetelnych i powszechnych usług publicznych oraz umożliwiają emisję papierów wartościowych (takich chociażby, jak obligacje hipoteczne), które potem mogą zostać zredyskontowane i sprzedane na rynku wtórnym. Dzięki temu procesowi Zachód ożywia majątek i sprawia, że wytwarza on kapitał.

W Trzecim Świecie oraz państwach postkomunistycznych brak jest tego procesu reprezentacji. W rezultacie większość tych krajów jest niedokapitalizowana – w tym samym sensie, w jakim niedokapitalizowana jest firma, która wypuszcza mniej papierów wartościowych, niż pozwalałyby na to jej dochody i majątek. Przedsiębiorstwa biednych są bardzo podobne do korporacji, które nie mogą emitować akcji i obligacji dla pozyskania nowych inwestycji i pieniędzy. Pozbawione reprezentacji, ich zasoby to martwy kapitał.

Biedni mieszkańcy tych krajów – pięć szóstych ludzkości – mają własność, lecz nie mają procesu, który umożliwiałby reprezentację ich własności i wytworzenie kapitału. Mają domy, lecz brak im tytułów; mają plony, ale brak im kontraktów; mają przedsiębiorstwa, lecz brak im zarejestrowanych statutów. To nieobecność tych podstawowych reprezentacji wyjaśnia, dlaczego społeczeństwa, które przejęły każdy inny zachodni wynalazek, od spinacza do papieru po reaktor atomowy, nie były w stanie wytworzyć kapitału w ilości wystarczającej do tego, by kapitalizm zaczął dobrze funkcjonować w ich kraju.

Oto tajemnica kapitału. Aby ją rozwikłać, trzeba zrozumieć, dlaczego mieszkańcy Zachodu są w stanie – dzięki reprezentacji majątku przez odpowiednie tytuły własności – dostrzec i wydobyć z niego kapitał. Jednym z największych wyzwań stojących przed ludzkim umysłem jest zrozumienie i uzyskanie dostępu do tych rzeczy, o których wiemy, że istnieją, lecz których nie możemy zobaczyć. Nie wszystko, co rzeczywiste i użyteczne, jest namacalne i widzialne. Czas, dla przykładu, jest realny, lecz można nim efektywnie zarządzać tylko wówczas, gdy reprezentowany jest on przez zegar lub kalendarz. Na przestrzeni wieków ludzie wytwarzali systemy reprezentacji – pismo, notację muzyczną, zapis księgowy – po to, by ogarnąć umysłem to, czego ludzkie ręce nigdy nie mogłyby dotknąć. Tak samo wielcy praktycy kapitalizmu, począwszy od twórców zintegrowanych systemów tytułów własności oraz papierów wartościowych emitowanych przez osoby prawne, na Michale Milkenie* kończąc, potrafili – dzięki wynalezieniu nowych sposobów na reprezentację niewidzialnego potencjału, zaklętego w gromadzonych przez nas zasobach – odkryć i wydobyć kapitał z czegoś, co inni postrzegali wyłącznie jako nieużytki.

Właśnie w tej chwili otaczają was fale ukraińskiej, chińskiej i brazylijskiej telewizji, której nie możecie obejrzeć. Tak samo otoczeni jesteście zasobami, które w niedostrzegalny sposób są źródłem kapitału. Tak jak fale ukraińskiej telewizji są stanowczo zbyt słabe, abyście mogli je bezpośrednio odczuć, lecz mogą zostać zamienione w dostępny zmysłom obraz i dźwięk przy pomocy telewizora, tak kapitał może zostać wydobyty i przetworzony z zasobów. Lecz tylko Zachód dysponuje procesem przemiany, niezbędnym do przekształcenia niewidzialnego w widzialne. To właśnie ta różnica tłumaczy, dlaczego kraje Zachodu potrafią wytwarzać kapitał, zaś kraje Trzeciego Świata i państwa postkomunistyczne nie. Brak tego procesu w bi

Wynika to raczej stąd, że przedstawiciele Zachodu tak przywykli do tego mechanizmu, że w ogóle utracili świadomość jego istnienia. Mimo jego wszechobecności, nikt go nie dostrzega – nawet Amerykanie, Europejczycy i Japończycy, którzy umiejętności korzystania z niego zawdzięczają całe swe bogactwo. Chodzi o niejawną, ukrytą głęboko w ich systemach własności infrastrukturę prawną, w której własność jako taka stanowi jedynie czubek góry lodowej. Cała reszta tej góry to skomplikowany proces, za sprawą którego ludzie są w stanie przetworzyć zasoby i pracę w kapitał. Proces ten nie został w żaden sposób zaprojektowany i nie znajdziecie jego opisu w żadnym podręczniku. Jego początki są niejasne, a jego znaczenie pogrzebane głęboko w ekonomicznej podświadomości zachodnich społeczeństw kapitalistycznych.

Jak coś tak ważnego mogło umknąć naszej uwadze? Nie jest niczym niezwykłym, że wiemy jak używać pewnych przedmiotów, nie wiedząc dlaczego one działają. Żeglarze używali magnetycznych kompasów na długo zanim powstała zadowalająca teoria magnetyzmu. Hodowcy zwierząt dysponowali praktyczną wiedzą z zakresu genetyki na długo zanim Grzegorz Mendel wyłożył jej podstawowe zasady. Czy mieszkańcy Zachodu, rozwijającego się dzięki obfitości kapitału, naprawdę zdają sobie sprawę, skąd ten kapitał się bierze? Bo jeśli nie, to zawsze istnieje ryzyko, że nieświadomie zniszczą źródło swej własnej potęgi. Wiedza o rzeczywistej genezie kapitału będzie także potrzebna Zachodowi, by mógł ochronić siebie i resztę świata w chwili, gdy obecny dobrobyt ustąpi miejsca nieuchronnemu kryzysowi. Wówczas znów usłyszymy pytanie, które zawsze pada podczas międzynarodowych kryzysów: kto zapłaci za wyjście z dołka?

Jak dotąd kraje zachodnie beztrosko brały swój system wytwarzania kapitału za coś zupełnie oczywistego i nie zawracały sobie głowy dokumentacją jego historii. Ta historia musi zostać odtworzona. Niniejsza książka jest próbą wznowienia badań nad źródłem kapitału; dzięki nim będzie można ustalić i zlikwidować przyczyny problemów gospodarczych w biednych krajach. Problemy te nie mają bowiem nic wspólnego ani z niedostatkami kultury, ani z dziedzictwem genetycznym. Czy ktokolwiek sugerowałby istnienie „kulturowego” pokrewieństwa między mieszkańcami Ameryki Łacińskiej a Rosjanami? A mimo to w ostatnim dziesięcioleciu, odkąd w obydwu regionach zaczęto budować kapitalizm bez kapitału, dzielili oni te same problemy polityczne, społeczne i gospodarcze: jaskrawe nierówności, szarą strefę, wszechobecne mafie, niestabilność polityczną, drenaż kapitału, jawną pogardę dla prawa. Problemy te nie pojawiły się jednak po raz pierwszy ani w prawosławnych klasztorach, ani na ścieżkach Inków.

To samo miało miejsce w Stanach Zjednoczonych w 1783 roku, gdy prezydent Jerzy Waszyngton narzekał na „bandytów (…) ściągających z tego kraju samą śmietankę kosztem wielu”. Owymi „bandytami” byli dzicy osadnicy i drobni nielegalni przedsiębiorcy, zajmujący ziemię, która nie była ich własnością. Przez następne sto lat walczyli oni o legalizację swego prawa do ziemi. Z podobnych powodów toczyli między sobą wojny górnicy, prawo własnościowe było bowiem różne w poszczególnych miastach i obozach. Egzekwowanie praw własności doprowadziło do takich niepokojów społecznych i antagonizmów w całych młodych Stanach Zjednoczonych, że Naczelny Sędzia Sądu Najwyższego, Józef Story, zastanawiał się w 1820 roku, czy prawnicy będą kiedykolwiek w stanie te problemy rozwiązać.

Nielegalne zajmowanie ziemi i budynków, bandytyzm oraz jawna pogarda dla prawa – czy to nie brzmi znajomo? Amerykanie i Europejczycy mają w zwyczaju powtarzać innym krajom świata: „musicie bardziej upodobnić się do nas”. W rzeczywistości kraje te są bardzo podobne do Stanów Zjednoczonych sprzed stu lat, kiedy te również nie były krajem rozwiniętym. Niegdyś zachodni politycy stali przed tymi samymi dramatycznymi wyzwaniami, przed którymi stoją dziś przywódcy państw rozwijających się i postkomunistycznych. Lecz następcy zachodnich polityków nie pamiętają już o czasach, kiedy pionierom zdobywającym Amerykański Zachód brakowało kapitału, ponieważ tylko nieliczni spośród nich dysponowali tytułem własności do ziem, które zasiedlali, i dóbr, które znajdowały się w ich posiadaniu; o czasach, gdy Adam Smith robił zakupy na czarnym rynku, zaś angielscy ulicznicy wygrzebywali jednopensowe monety wyrzucane przez roześmianych podróżnych na błotniste brzegi Tamizy; o czasach, gdy technokraci Jana-Chrzciciela Colberta* skazali na śmierć 16 tysięcy drobnych przedsiębiorców, których jedyną zbrodnią była produkcja i import tkanin bawełnianych, co było pogwałceniem francuskich regulacji przemysłowych.

Ta przeszłość jest teraźniejszością wielu narodów. Społeczeństwa Zachodu włączyły biednych w swe gospodarki z tak świetnym rezultatem, że zagubiły nawet pamięć o tym, w jaki sposób się to dokonało; w jaki sposób zaczęło się tworzenie kapitału w czasach, o których amerykański historyk, Gordon Wood, pisał: „w społeczeństwie i kulturze dokonywało się coś wielkiego, co uwalniało aspiracje i energię zwykłych ludzi na skalę niespotykaną wcześniej w amerykańskiej historii”1. „Coś wielkiego” to fakt, że Amerykanie i Europejczycy byli o krok od ustanowienia powszechnego, formalnego prawa własności i zapoczątkowania tkwiącego w tym prawie procesu przemiany, który umożliwił im tworzenie kapitału. Był to moment zwrotny, gdy Zachód ostatecznie znalazł się na drodze do udanego kapitalizmu – gdy przestał być ekskluzywnym klubem i stał się powszechną kulturą; gdy wzbudzający strach „bandyci” Jerzego Waszyngtona zamienili się w ukochanych pionierów, których tak hołubi dziś amerykańska kultura.

* * *

Ten paradoks jest równie oczywisty, co zdumiewający: kapitał, zupełnie kluczowy składnik zachodniego postępu gospodarczego, jest tym składnikiem, któremu poświęcono najmniej uwagi. To zaniedbanie pogrążyło kapitał we mgle tajemnicy – a właściwie pięciu tajemnic powiązanych ze sobą.

Tajemnica brakującej informacji

Organizacje charytatywne tak wymownie przekonują nas o niedoli i beznadziei biednych tego świata, że właściwie nikt nie zajął się zbadaniem ich zdolności do gromadzenia majątku. W ciągu ostatnich 5 lat XX wieku, wraz z setką moich kolegów z sześciu różnych krajów zamknęliśmy nasze książki a otworzyliśmy oczy – i wyszliśmy na ulice i w opłotki czterech kontynentów, aby policzyć, ile udało się zaoszczędzić najbiedniejszym segmentom społeczeństwa. Liczba ta jest olbrzymia, lecz również olbrzymia jej część to martwy kapitał.

Tajemnica kapitału

To kluczowa tajemnica i centralny problem tej książki. Kapitał to temat, który fascynował myślicieli przez minione trzy wieki. Marks stwierdził, że trzeba wyjść poza fizykę, by dotknąć „kury, która znosi złote jajka”; Adam Smfith czuł, że aby dosięgnąć tejże kury, trzeba stworzyć „coś w rodzaju zawieszonego w powietrzu gościńca”* . Nikt nam jednak nie powiedział, gdzie ta kura się ukrywa. Czym jest kapitał, w jaki sposób powstaje i jak wiąże się z pieniędzmi?

Tajemnica świadomości politycznej

Jeśli na świecie jest tak wiele martwego kapitału, w rękach tak wielu biednych ludzi, to czemu rządy nie próbowały uwolnić tego potencjalnego bogactwa? Po prostu dlatego, że prawda o ubogich mogła ukazać się naszym oczom dopiero w ciągu ostatnich czterdziestu lat, gdy miliardy ludzi na całym świecie zaczęły przechodzić od życia zorganizowanego na małą skalę do życia zorganizowanego na wielką skalę. Ta migracja do miast doprowadziła do gwałtownego podziału pracy i rozprzestrzenienia się w biedniejszych krajach rewolucji przemysłowo-handlowej, która – co jest wręcz nie do wiary – pozostaje zupełnie niezauważona.

Brakujące lekcje z historii Stanów Zjednoczonych

To, co dzieje się obecnie w Trzecim Świecie i byłych krajach komunistycznych, miało już miejsce wcześniej w Europie i Ameryce Północnej. Na nieszczęście byliśmy tak zahipnotyzowani niepowodzeniami, które spotkały tak wiele krajów na drodze do kapitalizmu, że zapomnieliśmy, jak naprawdę dokonały tego kraje kapitalistyczne, którym się powiodło. Przez lata odwiedzałem urzędników i polityków w krajach rozwiniętych, od Alaski po Tokio, lecz nie potrafili oni udzielić mi żadnej odpowiedzi. Przepis na kapitalizm pozostawał tajemnicą. Aż w końcu znalazłem odpowiedź w ich książkach do historii; za najlepszy przykład może tu posłużyć historia Stanów Zjednoczonych.

Tajemnica klęski prawa: dlaczego prawo własności nie sprawdza się poza Zachodem Od XIX wieku różne narody kopiowały prawa Zachodu, by dać swym obywatelom strukturę instytucjonalną umożliwiającą wytwarzanie bogactwa. Dzisiaj wciąż kopiują te prawa, lecz w oczywisty sposób nie przynosi to spodziewanych rezultatów. Większość obywateli w dalszym ciągu nie jest w stanie wykorzystać prawa, by zamienić swe oszczędności w kapitał. Dlaczego tak się dzieje i czego potrzeba, by prawo zaczęło funkcjonować, pozostaje tajemnicą.

Rozwiązaniu każdej z tych tajemnic poświęciłem kolejne rozdziały tej książki.

* * *

Nadszedł czas, by odpowiedzieć na pytanie, dlaczego kapitalizm triumfuje na Zachodzie i ponosi porażki praktycznie wszędzie indziej. Jako że znikły już wszystkie dające się zaakceptować alternatywy wobec kapitalizmu, mamy wreszcie sposobność przyjrzeć się kapitałowi uważnie i bez emocji.

Poland: Fijorr Publising